माघ १६, काठमाण्डौँ ।
प्रकृति पुजक भनेर चिनेन किराती समुदाय अझ उनीहरूको पहिचान नै प्रकृति अर्थात अन्नबाबालीबाट स्थापित हुनुले किराती समुदाय प्रकृतिसंग कति निकट छन भन्ने तर्कसंगत देखिन्छ ।
जेरो समुदायको मुख्यबाली अर्थात सबै भन्दा महत्वपूर्णबाली जी को खेती प्रशस्त मात्रैमा गर्दै गएपछि जी रुङ अर्थात कागुनीको खेती गाउँ भन्ने शब्द अप्रभंश भएर जरो बनेको हो अर्थात त्यही जी बालीको खेती गर्ने किरातीलार्ई जेरो भनियो । जेरो भाषामा जी भनिने अन्न कागुनी वा काउनी बालीको नाम हो ।
जी र जेरोको सम्बन्ध के छ त ?
नेपालको इतिहास हेर्ने हो भने पेशाको आधारमा जात जातिको वर्गीकरण गरेको देखिन्छ । त्यसको प्रभाव किराती समुदायमा नपर्ने कुरा नै भएन । जो किरातीलाई राईकरण गरिएको थियो जस मध्यमा जेरो जाती पनि एक हो ।
जेरो जातिको उत्पति कसरी भयो ?
जेरोको पू्र्खाले शुरुमा जी(काउनी) खेती गरेको देखिन्छ, खेतमा नभएर काउनी विशेष गरि पाखा बारीमा लगाउने वा झर्ने गरिन्छ ।
किरातीले बारीलाई रुङ भन्ने गरिएको भेटिन्छ । यसरी जी को खेती भएको बारीमा बस्ने किरातीहरुको पुर्खालाई जिरुङ भन्ने गरियो । शब्द आफैमा स्थिरता होइन समाज परिवर्तन क्रमसङ्गै शब्द विकास हुने गर्छ त्यसैको बाबजुद जिरुङबाट अपभ्रंस भएर जेरो पाइन्छ ।
जेरो, जेरोङ, जेरुङ जे भनेपनि आफुलाई जेरो भन्ने गरेका
ओखलढुङ्गाका रैथाने जेरो किराती जातिले ।
जीरुङबाट बनेको जेरोलाई जेरोङ र जेरुङ पनि भन्ने गरिन्छ । जेरो, जेरोङ, जेरुङ जे भनेपनि आफुलाई जेरो भन्ने गरेको छन ओखलढुङ्गाका रैथाने जेरो किरातीले ।
कतिपय किराती अध्येताले जेरोलाई जेरुङ हुनु पर्ने तर्क अगि सारेकाछन । किराती भित्रको हरेक जातजातीको अन्त्यमा ङ हुने भएकाले जेरुङ हुनुपर्ने तर्क अनुसन्धानकर्ताहरूको छ ।
त्यो आधार पनि सत्यता छैन कसरी हो भने किराती समुदायको जातिहरुको अन्त्यमा अर्थात थरको पुछारमा ङ नभएको थुप्रै जातिछन, जस्तै: याम्फु, आठपहरिया, वान्तावा आदि ।
बरु जेरो जातिको भाषा उच्चारणमा ङ को अर्थ ‘को’ लाग्छ । ‘जेरुङ’को अर्को अर्थ ‘जेरो को’ भन्ने अर्थ लाग्छ जस्तो जेरुङ गाउँ जेरोको गाउँ भन्ने अर्थ लाग्छ ।
जेरो जातिले पितृ मान्दा/पुज्दा (धान/चामल) नभएको खण्डमा यहि (जी) काउनीको प्रयोग गरेको पाइन्छ । यसबाट पनि प्रष्ट हुन्छ कि जेरो र जी/काउनी/कागुनीको शब्द जोडिएको छ । तर अन्य किराती समुदायहरूले पितृकार्यमा कागुनीको खासै प्रयोग गर्दैनन् ।
लेखक कुमार जेरो अधिवक्ता तथा किरात जेरो रादु समाजको अध्यक्ष हुन ।
